Vrijheid. Essays over de moeilijkheid vrijheid te begrijpen.

  • strict warning: Declaration of views_handler_filter_node_status::operator_form() should be compatible with views_handler_filter::operator_form(&$form, &$form_state) in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/modules/node/views_handler_filter_node_status.inc on line 13.
  • strict warning: Declaration of views_plugin_style_default::options() should be compatible with views_object::options() in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/plugins/views_plugin_style_default.inc on line 24.
Non-fictieNon-fictie
boek-afbeelding: 
Auteur: 
Markus Matthias (red.)
Uitgeverij: 
Damon, 2017
ISBN: 
978 94 6340 111 1

'Een ethisch dilemma op het werk, een existentiële gebeurtenis als een geboorte of overlijden van een dierbare, een spiritueel verlangen naar verbinding met een groter geheel: het zijn ervaringen die ons uit de routine van alledag tillen.’

Hans Alma

Levensbeschouwelijke diversiteit in de seculiere samenleving? Het citaat van Alma (p.62) vat de betekenis van levensbeschouwing voor het alledaagse goed samen. In deze verzamelaar essays gaat het dan wel ‘over de moeilijkheid vrijheid te begrijpen’, maar onderhuids toch wel over ‘verbinden’. En daar kunnen pastorale, welzijns- en (ándere) waarden-werkers in een seculiere samenleving zeker een boodschap aan hebben. Want wélke vrijheid? Welke verbinding?

500 jaar geleden spijkerde Maarten Luther (1483-1546) zijn stellingen aan de deur van de slotkapel van Wittenberg - een betwist verhaal volgens kenners - maar vol rebelse symboliek, want vóór vrijheid en tégen toenmalig paaps dogmatisme en gezag. Het begin van een theologisch dispuut met verstrekkende gevolgen... De revolterende en ‘bevrijdende kritiek’ van Luther veronderstelde vrijheid als ‘strikt genomen een goddelijke eigenschap of begrip’ (kaft): een aanname bij de afweging van menselijke vrijheid (zonde, verantwoording, vergeving, …) versus Goddelijke Almacht (predestinatie). Maar wàt wordt er op 31/10/2017 eigenlijk in herinnering gebracht?

Naar aanleiding van 500 jaar Reformatie was er op 25/08/2017 in de Janskerk (Utrecht) een symposium over “Luther en de vrijheid: mogelijkheden en grenzen van vrijheid toen en nu”. De essays in 'Vrijheid' zijn daar de neerslag van en willen aantonen hoe moeilijk het is ‘vrijheid’ te begrijpen en ‘de realiteit van vrijheid in ons leven zomaar te vooronderstellen. De samenleving moet daarom in een voortdurend publiek debat bedenken hoe ze menselijke vrijheid wil begrijpen en verwezenlijken.’ (Kaft) Het symposium leverde daartoe immers enkele aanzetten.

Stevo Akkerman zorgt in 'Een eenzame vrijheid' meteen voor enige ironie: ‘Ik ben een kind van de Reformatie en dus van de vrijheid, dat werd me al vroeg ingepeperd.’ (p.9) Hij vertelt over zijn momentum van bevrijding uit religieus dogmatisme en kerkelijke ‘gestrengheid’, richting ‘autonomie en verantwoordelijkheid’. Een relaas van een persoonlijke ‘bevrijding’, maar niet zonder het verhaal van de zondeval (Adam en Eva) en het Verloren Paradijs in tegenlicht. Want op vrijheid en bevrijding volgt ‘verantwoordelijkheid’. Of (misschien) zonde…
Over wélke vrijheid heeft Akkerman het dan? Verantwoordelijkheid, het morele bijproduct van autonomie en vrijheid - bij Luther de dreiging van schuld en zondigheid en door hem in vraag gesteld (predestinatieleer) - is immers van een andere orde dan, zeg maar, welke politieke vrijheid ook. Al zijn er verbanden… Tenminste als het aan predikant Joachim Gauck (p.11) mocht liggen… Die stelt volgens Akkerman dat vrijheid voor elk individu en elke samenleving als een onontvreemdbaar recht wordt beschouwd, want door de Schepper gegeven. Voor de sceptische atheïst en humanist die ik ben, is dat een zwaktebod. Wat is de meerwaarde van de obscure bedoelingen van een transcendente Schepper als je Hem in vraag kunt stellen… Ironisch toch: moet je Hém niet eerst de keuzevrijheid laten al dan niet te bestaan, daarna een wispelturige zelfbepaling gunnen - Deus Absconditus! - om dan zijn Schepselen op te zadelen met een (ongevraagde?) vrijheid?)

Politieke vrijheden volgen naar mijn gevoel uit het simpele feit van een mens te zijn. Goddelijke Decreten voegen daar weinig aan toe, tenzij de aanmaning voor de volgeling om alerter en virulenter te waken over allerlei vrijheden, rechten en plichten. Een zaak van pragmatisme, justificatie en afdwingbaarheid, maar net zo goed van heteronoom dogmatisme. Niet van erkenning van inherente menselijke waardigheid. Vrijheid (als tegengesteld aan dogmatisme en papisme) zou volgens kenners het theologische twistpunt geweest zijn van de historische Luther, maar of dat iets betekent voor de politieke vrijheden vandaag? Ik weet het niet…

 

Rinus Otte: Hoe overleven we met recht de vrijheid?

‘Hoe kan het recht met recht de vrijheid begrenzen of mogelijk maken op een wijze zodat we met recht vrij(er) kunnen zijn?’ (p.17) vraagt Otte zich af na een jarenlange rechtspraktijk. Daarbij pendelt hij handig tussen twee invullingen van vrijheid: de vrijheid om regels te decreteren en de vrijheid om die regels al dan niet te volgen. Nogal wat (rechts)praktijk illustreert dat het daarbij veelal niet gaat om vrijheid, maar  om het zich al dan niet te schikken naar een dwingend gezag. Zeg maar, het vermijden van straf… Wat kunnen we hier dan leren uit het reformisme van Luther? Leunen bepaalde visies van vrijheid niet té sterk op die ‘reformistische’ grondslag? Hel en verdoemenis? Of het Paradijs? Godsdienstige atavismen van toen godsoordelen nog in zwang waren? Wat leert ons dat bijvoorbeeld m.b.t. de aanspraken van shariaraden in een seculiere samenleving? Legitieme noodzaak? Fundamentalistische rechtsorganen? Dus: waar is de vrijheid?  
Besluit van Otte (na een jarenlange rechtspraktijk), maar dat wist u zelf ook al: vrijheid komt tot stand binnen de beperking van de regel, mits die in de praktijk niet te dwingend wordt toegepast. Blijft over: welke regel(s)? welke mildheid? (p.38) Dus, welke autonomie…

In 'Een wachten dat al een heel leven duurt' evoceert boekenprijswinnaar Abdelkader Benali (‘Bruiloft aan zee’ / ‘De stem van mijn moeder’ / …) de artistieke vrijheid die de schrijver al dan niet ervaart. Die schrijft zichzelf niet, maar is een creatieve vakman binnen de beperkingen en mogelijkheden van de taal en het moment… Dus put hij her en der (ietwat ironisch, toch?) uit het comfort van heilige boeken en religieus gezag… Verband? Luther staat ook bekend als een begenadigd (!) schrijver. ‘Goddelijk’? Eigen verdienste? Of gewoon wat men meestal talent pleegt te noemen? Tot op eenzame hoogte een beetje van alles wat zeker...
Toch een knap en (h)eerlijk stukje introspectie over schrijverschap...

Hans Alma: 'Het heilige als grens en bron van menselijke vrijheid / Een pleidooi voor levensbeschouwelijke (her)oriëntatie in de publieke ruimte'.

Herlees even het citaat aan het begin van deze bespreking, want veelbelovend voor de plek van het levensbeschouwelijke in de seculiere samenleving. Alma definieert het heilige eigenzinnig als ‘een grens en bron van menselijke vrijheid’ (p.48). Zijn cultuurpsychologische en -filosofische kijk op (religieuze) levensbeschouwing legt daarbij de nadruk ‘op persoonlijke ervaring, verbeeldingskracht, expressie en transformatief handelen’. Dat leest misschien niet helder en vlot, maar leg het eens naast wat danseuse Aminata in Allah in Europa  (VRT /Jan Leyers) net iets brutaler stelt: ‘Tu ne vas pas apprendre dans un livre. Tu vas apprendre à la vivant. En la faisant’. Levensbeschouwing los van een dwingend boek, en cours de route en praktisch. Of neem de vrouwelijke imam Seyran Ates: ‘Mensen leven in hun religie, dus ze is per definitie dynamisch.’ (De Morgen / Zeno 07/10/2017) Het moet dàt struikelen en opstaan zijn dat Alma bedoelt: ‘Wie met aandacht leeft - en ik denk dat religie en kunst ons kunnen helpen om juist dat te doen - ontdekt in vele levenssituaties leermomenten. Dat voortdurend leren van onze levenspraktijken maakt de kern uit van levensbeschouwen.’ (p.70) Levensbeschouwen als een werkwoord… Terecht, maar dan is neutraliteit als grondslag van de seculiere samenleving noch mogelijk, noch wenselijk volgens Alma. Tenminste als ‘neutraliteit’ begrepen wordt als onthouding of weg kijken… We staan er immers middenin. Daarin volgt Alma de Amerikaanse politieke filosoof Michael J. Sandel, want het is volgens hem in de politiek ‘mogelijk om expliciet uit morele en spirituele idealen te putten en toch pluralisme te steunen’. (p.52) Iets wat ook Charles Taylor vindt en tevens aansluit bij het pragmatisme van John Dewey en diens waardering voor het levensbeschouwelijke in de samenleving. Dat zien John Rawls en Jürgen Habermas dan weer anders. Zij bepleiten immers dat de wet neutraal moet staan t.a.v. morele, spirituele en metafysische opvattingen. Pluralisme als een mogelijke invulling van seculiere neutraliteit? Misschien moeten we dat wat meer gaan opvolgen…

Markus Matthias blijft in 'Vrij van vrijheid / Luthers ontdekking van de dialectiek van vrijheid' heel dicht bij de historische Luther, want ‘een poging om de algemene, niet specifiek godsdienstige vraag wat vrijheid is vanuit een theologisch perspectief te behandelen.’ (p.82) Dus terug naar de (waarachtige) vraag van Luther: ‘Hoe krijg ik een genadige God?’ Daartoe vergelijkt Matthias het mensbeeld van Luther met dat van o.m. Pico della Mirandola (Oratio de hominis dignitate / 1486) en Erasmus. Een Bijbelhumanist (sic) zoals Erasmus definieerde de vrije wilskeuze (liberum arbitrium) van de mens als: ‘Die kracht van de menselijke wil, waardoor de mens zich kan wenden tot de dingen die tot het eeuwige heil voeren of zich van deze dingen afwenden.’ Vrijheid werd ten tijde van Luther dan begrepen als een ander woord voor ‘de mogelijkheden die een mens in zich heeft, een woord voor zijn potentieel: Hij kan - als hij maar wil - heel veel bereiken.’ (p.83)
Matthias kiest uiteindelijk voor soepelheid en begrip: ‘Luthers visie leidt praktisch ertoe dat wij duidelijk een onderscheid kunnen en moeten maken tussen persoon en werk, dader en daad.’ Een geruststellend, maar moraalfilosofisch ontwijkend besluit: ‘Ook als het werk of de daad niet goed of zelfs slecht is, mag de persoon en de dader nog op respect hopen - zoals de verklaring van de mensenrechten zegt - en zelfs op liefde en vergeving - zoals het evangelie zegt. De mens bestaat immers niet slechts in en door zijn daden.’ En dan enigszins onbeslist: ‘Dat is de bodem waarop echte spontane vrijheid kan groeien.’ (p.103)

Ooit schetste Augustinus de contouren van een theocratische samenleving. Die werd dominant christelijk. Een millennium later gaf Luther zijn visie. Die verscheurde de ‘christelijke wereld’. Vandaag moeten diverse levensbeschouwingen elkaar verstaan in een seculiere samenleving. Merkwaardig dat 500 jaar na datum ook Luther aan dat debat deelneemt. Als toenmalig hervormer kan hij vandaag nog inspireren. Althans, volgens sommigen… Hopelijk niet in de richting van een nieuw soort theocratie.
De seculiere samenleving stelt de noodzaak van zelfbewuste en verantwoordelijke individuen voorop. Die menselijke autonomie en een weg zonder transcendent (goddelijk) voogdij blijven in 'Vrijheid' quasi onbehandeld… Terwijl er ook weinig aandacht is voor empathie of perspectiefwissel. De andere! Toch zijn die essentieel en noodzakelijk voor een waarachtige tolerantie en de leefbaarheid van de levensbeschouwelijke (en andere) diversiteit in een seculiere samenleving. Maar dat was ook niet het voorwerp van het symposium. Het ging immers om introspectie en wat Luther ons 500 jaar later nog kan vertellen…

 

 

Karel Van Dinter