Ubuntu en Nelson Mandela

  • strict warning: Declaration of views_handler_filter_node_status::operator_form() should be compatible with views_handler_filter::operator_form(&$form, &$form_state) in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/modules/node/views_handler_filter_node_status.inc on line 13.
  • strict warning: Declaration of views_plugin_style_default::options() should be compatible with views_object::options() in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/plugins/views_plugin_style_default.inc on line 24.
Non-fictieNon-fictie
boek-afbeelding: 
Auteur: 
Henk Haenen
Uitgeverij: 
Damon, 2016
ISBN: 
979 946036 224 8

Het begrip Ubuntu – uitgesproken als oe-Boen-toe - is een etnische humanistische filosofie uit Sub-Saharisch Afrika die draait om toewijding en relaties tussen mensen onderling. Het woord komt voor in de Bantoetalen van zuidelijk Afrika en wordt gezien als een traditioneel Afrikaans concept.
Er zijn verscheidene vertalingen om het denkbeeld te omschrijven mogelijk. Ubuntu staat onder meer voor eenmaking – menselijkheid tegenover anderen – ik ben omdat wij menselijk zijn of worden door anderen. Een veel gebruikte definitie van Ubuntu omvat het onwrikbaar geloof in een universeel verbond dat de gehele mensheid verbindt.
Een langere beschrijving om deze in het Westen minder gekende filosofie te duiden werd gebruikt door Aartsbisschop Desmond Tutu tijdens een toespraak anno 1999 in het Vaticaan: “Iemand met Ubuntu staat open voor en is toegankelijk voor anderen wijdt zich aan anderen en voelt zich niet bedreigd door het kunnen van anderen omdat hij of zij genoeg vertrouwen put uit de wetenschap dat hij of zij onderdeel is van een groter geheel en krimpt ineen wanneer anderen worden vernederd of wanneer anderen worden gemarteld of onderdrukt.”
Afrikaanse filosofen prediken dan weer dat Ubuntu een individu definieert aan de hand van verschillende relaties tot anderen en benadrukt het belang van deze levensbeschouwing als religieus concept. In de Westerse samenleving kent Ubuntu geen religieuze connotaties terwijl het in de Afrikaanse context suggereert dat de persoon die men wordt door zich menselijk te gedragen een voorouder is die het waard is te respecteren of te eren. Wie bij leven het principe van Ubuntu hoog houdt zal in de dood zodoende een serene verbondenheid bewerkstelligen met hen die nog steeds leven.
En tot slot wordt Ubuntu gezien als een idee dat aan de grondslag ligt aan het ontstaan van de Republiek Zuid-Afrika en die verbonden is met de geboorte van een Afrikaanse Renaissance. In de politiek wordt het basisconcept bovendien vaak gehanteerd om te benadrukken dat er een consensus moet zijn bij besluiten en dat een menselijke ethiek nodig is op basis waarvan besloten wordt.

Hoe de filosofie zich in de praktijk manifesteert, maakt auteur Henk Haenen in dit boek duidelijk aan de hand van het voorbeeld van Nelson Mandela. Mandela werd sinds zijn gedwongen gevangenschap het symbool van de strijd tegen het systeem van apartheid. Na zijn vrijlating, na 26 jaar gevangenisschap voor moord, werd hij de eerste president van het nieuwe Zuid-Afrika. Daarnaast wist hij door zijn verzoeningspolitiek te voorkomen dat het land in een bloedige burgeroorlog terechtkwam. Persoonlijk maakte hij zich sterk voor een goede verwerking van het apartheidsverleden door het instellen van de Waarheids- en Verzoeningscommissie onder leiding van zijn goede vriend bisschop Desmond Tutu.
De focus van zijn boek ligt op de vraag hoe de Ubuntu-filosofie het politieke denken en handelen van Mandela heeft bepaald. Zélf zegt Mandela daarover: “De spirit van Ubuntu – dat diepe Afrikaanse besef dat we slechts mens zijn via de humaniteit van andere menselijke wezens – is geen plaatselijk fenomeen maar heeft ongetwijfeld wereldwijd bijgedragen aan onze gemeenschappelijke zoektocht naar een betere wereld.”

Het boek van Haenen valt in twee delen uiteen. In het eerste beschrijft hij de achtergronden van Ubuntu mede aan de hand van hedendaagse Afrikaanse filosofen zoals Mogobe Ramose. Dat gaat gepaard met een scherpe kritiek op Westers racisme en cultureel antropologische vooroordelen. De zogenaamde verlichte denkers als Hume, Kant en Hegel hebben het eurocentrisme gevoed en nooit de waarde van de Afrikaanse cultuur erkend. Hun godsdienst en beschaving werd daarentegen als primitief weggezet. Haenen schetst de eigen rijkdom van Ubuntu dat zich uit in de taal en in de muziek maar ook in de wetgeving en de rechtspraak.
Het tweede deel van het boek verhaalt Ubuntu als verzoeningsfilosofie die tot uiting komt in de manier waarop Mandela zijn gevangenschap heeft ondergaan. Hij besloot zich niet te laten leiden door verbittering en haatgevoelens maar vanuit een duidelijke focus op zijn politieke doel: namelijk de vrijheid en de strijd aan te gaan. Mandela had het vermogen om op het persoonlijke vlak met zijn bewakers een relatie aan te gaan die gekenmerkt werd door gelijkwaardigheid. Toen in de laatste jaren van zijn gevangenschap er ontmoetingen plaatsvonden met de blanke machthebbers verraste hij hen door niet alleen hun taal te spreken – die hij van één van zijn bewakers had geleerd – maar ook door begrip te hebben voor hún vrijheidsgeschiedenis. De Boeren hadden zich immers ooit met veel offers ontworsteld aan de onderdrukking van de Britten.
Deze aandacht voor de sentimenten in het andere kamp was niet geveinsd. Haenen laat zien hoe deze houding een typisch product is van de Ubuntu-filosofie waardoor Mandela zich liet leiden. Daarnaast was zijn stijl van politiek bedrijven belangrijk om persoonlijke ontmoetingen te arrangeren en om met de nodige humor te opereren. Van beide geeft Haenen diverse voorbeelden.

De auteur besluit: “De wijsheid om je in te leven in de ander is vanzelfsprekend gemeengoed in het Afrikaanse denken en Mandela is het vleesgeworden voorbeeld daarvan. Zijn erfenis is echter naast een geschenk vooral een opdracht om de democratische uitgangspunten in Zuid-Afrika, op het Afrikaanse continent en ver daarbuiten praktisch door te vertalen en naar Ubuntu-wijze te concretiseren”

Een inspirerend boek over een levenshouding waar de hele wereld van op zou knappen, en best wel geschikt voor de ware filosofen onder ons.

 

Leo De Ley