Catechismus van de Universele Moraal

  • strict warning: Declaration of views_handler_filter_node_status::operator_form() should be compatible with views_handler_filter::operator_form(&$form, &$form_state) in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/includes/handlers.inc on line 76.
  • strict warning: Declaration of views_plugin_style_default::options() should be compatible with views_object::options() in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/includes/handlers.inc on line 76.
Non-fictieNon-fictie
boek-afbeelding: 
Auteur: 
Patrick Stouthuysen
Uitgeverij: 
ASP, 2017
ISBN: 
978 90 5718 696 7

‘Uiteindelijk verliezen de liberalen het gevecht om de ziel van het kind.’ (p.14)

Soms kan de moraalfilosoof in mij een geamuseerde glimlach moeilijk vermijden: ‘Moralistje!’ Want zie: hoe deed men aan zedelijke opvoeding in tijden van tanend kerkelijk gezag en verwachtingsvolle secularisering? Immers: wég prekerigheid en biechtvaders, wég penitentie en boetvaardigheid, foetsie hel en verdoemenis! Tja…

 

‘De opmars van wetenschap en technologie sterken velen in de overtuiging
dat voortaan de rede volstaat - en het geloof niet langer nodig is -
om een goed leven te kunnen leiden.’ (p.13)

Ga je rigoureus voor een moraal los van God en ‘een cultuur van seculier humanisme’ (p.14)? Loop dan voor een amusante hint even langs bij Patrick Stouthuysen (Hoogleraar VUB / Ondervoorzitter Liberaal Archief) en deze ‘Catechismus van de Universele Moraal’. In de 19de eeuw niet de enige in zijn genre, want er waren er andere, maar vooral leerrijk in zijn voorbeeldigheid…
De lectuur begin je ietwat welwillend en nostalgisch, maar gaandeweg word je geïntrigeerd (‘Wat is dit?’), verwonderd (‘Hoe is het mogelijk?’) en kritisch (‘Wat moeten we daarmee?’). Hoe ging destijds, middenin de 19de eeuwse seculiere strijd, het propageren van een vrijdenkende maar humanistische moraal in zijn werk? God noch gebod! En daarna een vermanend vingertje? Of ijverde men veeleer voor een soortement gerationaliseerde plichtenleer (Kant) of utilitarisme (Bentham)? En aan welke behoefte(n) moesten die dan voldoen? 
Interessant… Want - zo te zien aan de verloedering van ónze moraliteit - wéten wij vandaag nog wel wat moreel opvoeden inhoudt?

‘Handel zo dat…’

Stouthuysen vond een deel van het antwoord - waarachtig! - in de morele calculus van de 19de eeuwse vrijdenker Charles Le Hardy de Beaulieu (1816-1871): Brusselaar, econoom, publicist, vage aristocraat, vrijdenker, liberaal. In het heetst van de strijd tussen klerikalen en antiklerikalen - de waarden van de Franse Revolutie en de ‘Déclaration des droits de l'homme et du citoyen’ zinderen volop na - schrijft die op vraag van verlichte liberalen een ‘Catéchisme de la Morale Universelle’ (1868). Daarin gaat hij op zoek naar wat gelovigen en ongelovigen kan doen samenleven met respect voor elkaars overtuiging. Zijn zelfevident uitgangspunt vat hij samen in één regel: ‘Handel tegenover anderen, zoals jij wilt dat de anderen jou behandelen.’ (p.43) Een maxime die Le Hardy expliciet toeschrijft aan Confucius, maar die je vindt in heel wat ethische codices sinds het Egyptische Dodenboek.
Wanneer het Willemsfonds middels zijn secretaris Julius Vuylsteke bij Le Hardy polst naar een gelijkaardig Vlaams werkje, zal die bestelling niet doorgaan omdat ‘het uitgesproken vrijzinnig karakter en de utilitaristisch geïnspireerde moraalleer het bestuur te ver gaan’ (p.27). Maar misschien ook omdat diezelfde Vuylsteke de universaliteit van de leerstelling in vraag stelt… Voor Le Hardy volstaat ze echter om er een universalistisch moreel discours op te bouwen: ‘We willen dus dat de anderen die dingen respecteren. Maar we leren snel dat, willen we zeker zijn van dat respect, we zelf het voorbeeld moeten geven en hetzelfde respect moeten opbrengen voor die anderen en voor wat ze toebehoort.’ (p.44) Waarna hij volgens een gedegen didactisch vertoog van vraag en antwoord (FAQ!) verder deduceert zoals het een instructieve catechismus betaamt…

Over de plichten tegenover zichzelf
Over de plichten tegenover het gezin
Over de plichten van de mens tegenover de medemensen en tegenover de samenleving
 
Le Hardy was er nogal gerust in dat de juiste moraal kan (aan)geleerd worden als je maar een rationeel en overtuigend instructietraject volgt: ‘De beginselen van de moraal zijn immers gemakkelijk te begrijpen en te onthouden.’ (p.86) Alhoewel begrijpen en onthouden? Want, vraagt hij zich iets verder af: ‘Waarom zijn eerlijke, oprechte en goede mensen dan zo zeldzaam?’ (ib.) Reden? Volgens Le Hardy is het gemakkelijk de moraal aan te leren en te onthouden, maar ‘is het moeilijk ernaar te handelen.’ (ib.)
Een empathisch inzicht dat hem er niet van weerhoudt om een aantal beproefde regels en imperatieven te formuleren. Vertederend moraliserend en ondanks de vrijdenkende ambities wemelend van de onderhuidse reminiscenties aan Bijbelse erfzonde (p.50), hiernamaals (p.52) en christelijke barmhartigheid (p.51). Maar ook van aristocratisch atavisme en toenmalig volksverheffend conservatisme: gezin, plicht, moed, het Vaderland, het geweten, liefdadigheid (p.76), beschaving, rechtvaardig straffen, drankzucht (sic! p.54), eigendom, … De catechismus bevat ook ideeën die sinds de verlichting meer en meer opgang maakten: gelijkheid van man en vrouw, aandacht voor het kind, pacifisme, rechtvaardigheid, enz. Vooruitstrevende streefdoelen, maar toch niet zo uniek en avantgardistisch.

Leerrijk

Stouthuysen haalde een intrigerend boekje uit de vergetelheid. Leerrijk, niet alleen wat betreft secularisering in andere tijden, maar ook omwille van de naïeve ambities van antiklerikale vrijdenkers en morele opvoeders van toen. Moreel denken en handelen speelden zich toen vooral af binnen de beperkte horizon van gezin, familie, arbeid, eigendom en vaderland… Interessant ook om af te wegen hoe tal van ethische besognes er intussen bijkwamen, een andere reikwijdte kregen of nog steeds om aandacht vragen. Terwijl moraalwetenschappers, -filosofen en -pedagogen het vandaag in tijden van globalisering en diversiteit toch graag anders zien, want met volle aandacht voor ethisch pluralisme, moreel relativisme en  waardenopvoeding. En met moraalfilosofische concepten als emotivisme, consequentialisme, utilitarisme, …

De ‘Catechismus van de Universele Moraal’ verscheen in de Blauwe Maandag Reeks van Uitgeverij ASP en het Liberaal Archief, en herinnert ons aan wat er toen op het spel stond. Stouthuysen vertaalde het werkje uit het Frans en schreef de inleiding. Daarin situeert hij een stukje secularisering in zijn maatschappelijke, politieke en levensbeschouwelijke context: een tijd waarin de slinkende volgzaamheid voor de autoritaire plichten volgens ‘onze moeder de Heilige Kerk’ zich begon door te zetten.

Leuk om een stukje mee te wandelen in de archeologie van de morele praktijk en het seculeringsproces van de 19de eeuw.

 

 

Karel Van Dinter